Przelewice - pałac
(Cezary Nowakowski)

 
Pałac przelewicki wzniesiony został w 1800 roku (data MDCCC umieszczona jest na płycinie nad drzwiami) wg projektu nieznanego architekta, wywodzącego się ze środowiska twórców berlińskich, być może przez Heinricha Gentza. Fundatorem budowy był pochodzący z Berlina August Heinrich Borgstede,który- jak donosiła ówczesna prasa - "swoim działaniem dla majątku przelewickiego przemienił go w najpiękniejszą wiejską siedzibę na Pomorzu".
W 1821 roku pałac wraz z majątkiem w Przelewicach kupił książę August Pruski, bratanek króla Fryderyka II Wielkiego, dla swej przyjaciółki Marii Augusty Arndt, która mieszkała w pałacu do śmierci w 1834 r. W 1825 roku otrzymała tytuł "pani na Przelewicach". Od 1876 r obiekt przeszedł w ręce Caspara Lachmana, a w 1922 r stał się własnością Conrada von Borsiga, który obok pałacu założył istniejący do dziś ogród dendrologiczny.










Pałac założony na planie wydłużonego prostokąta uzyskał formę podpiwniczonej, dwukondygnacyjnej budowli przykrytej dachem naczółkowym. Zgodnie z założeniami klasycyzmu berlińskiego architekt zaproponował oszczędne podziały elewacji, sprowadzone do gzymsu kordonowego i rytmu prostokątnych okien, dłuższych na parterze i krótszych na piętrze, ozdobionych prostymi odcinkami gzymsów nadokiennych opartych na kroksztynach. Monotonię podziałów na fasadzie przerwał ryzalit, opracowany w oparciu o podziały "wielkiego porządku" ze sztuki antycznej. Cofnięte z lica prostokątne wejście, ujęte boniowanymi pasami muru i dwoma kolumnami w porządku jońskim, zwieńczono półkolistym nadświetlem z opaską i kluczem w zwieńczeniu oraz belkowaniem z podwójnymi lizenami w porządku toskańskim. Całość zwieńczono trójkątnym tympanonem wypełnionym płaskorzeźbą; drugą umieszczono w płycinie nad wejściem. W 13-osiowej elewacji ogrodowej (północnej) wyróżniono trzyosiową część środkową, cofając ją nieznacznie względem lica, które pokryto fakturą boniowania. Występujące tu otwory zakomponowano w trzech półkolistych arkadach. W elewacjach szczytowych umieszczono po trzy okna a w szczytach charakterystyczne półkoliste naświetla.

Relief w tympanonie przedstawia dwie półleżące postaci kobiece w układzie antytetycznym, trzymające w rękach napełnione owocami rogi obfitości. Oś reliefu wyznacza profilowana kolumna, której kapitel ma kształt patery z owocami. W płycinie nad drzwiami zakomponowano relief o tematyce alegorycznej, z boginią ziemi Ceres trzymająca sierp i wiązkę kłosów, z postacią pasterza wspartego na lasce i rozdziela-
jąca obie postaci rzeźbą barana.












Wnętrze pałacu rozplanowano w układzie dwutraktowym, z kolistym holem na osi wejścia w fasadzie i salą balową z zaokrąglonymi narożami na osi wejścia w elewacji ogrodowej. We wnętrzu holu ustawiono osiem drewnianych kolumn w porządku jońskim, wspierających antresolę ujętą balustradą wypełnioną tralkami. W ścianach, pokrytych pierwotnie polichromiami, umieszczono cztery półkoliście zakończone nisze, w których ustawione były zapewne rzeźby antyczne. W kolorystyce imitującej marmur pomalowane zostały również kolumny. Schody prowadzące na piętro ulokowano w pomieszczeniu po lewej stronie holu.

Po 1945 roku pałac zaadaptowano na mieszkania pracowników Państwowego Gospodarstwa Rolnego. Nie remontowany popadł jednak w ruinę i w 1971 roku został opuszczony. W 1994 roku przejęty został przez Urząd Gminy w Przelewicach. W latach 2004-06 został odbudowany i adaptowany na ośrodek konferencyjny.

Przelewickie założenie pałacowo-dworskie należy do grupy cennych XIX-wiecznych zespołów rezydencjonalnych
Pomorza, a arboretum otaczające pałac jest jedną z najwartościowszych placówek dendrologicznych w Polsce.














To na zachętę

Miłego dnia